dr hab. Tadeusz Cielecki
prof. Wyższej Szkoły Policji
Lokalne ośrodki wsparcia. Pilotażowy program Ministerstwa Sprawiedliwości dotyczący pomocy ofiarom przestępstw.
Problematyka wiktymizacji kryminalnej i jej ofiar od lat 70. jest przedmiotem uwagi ONZ i Rady Europy1. W stosunku do rozwiązań przyjętych przez większość państw demokratycznych Polska ma znaczne opóźnienia. Ich ilustracją jest reakcja Polski na Europejską konwencję o kompensacji dla ofiar przestępstw popełnionych z użyciem przemocy z 24 listopada 1983 r. Polska jej nie ratyfikowała, natomiast z inspiracji i pod patronatem Ministerstwa Sprawiedliwości powołano 7 listopada 1985 r. Fundację Pomocy Ofiarom Przestępstw. Szczupłe środki tej fundacji pozwalały na udzielenie pomocy finansowej około 150 ofiarom przestępstw rocznie2. Jeszcze w 1997 r. w uzasadnieniu do projektu kodeksu karnego napisano, że ratyfikacja nie była możliwa ze względu na trudną sytuację finansową państwa3. W kwietniu 2001 r. wniesiono projekt ustawy o pomocy dla ofiar przestępstw z użyciem przemocy. Prace toczyły się ze zmiennym szczęściem do 7 lipca 2005 r., tj. do dnia przyjęcia ustawy o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw umyślnych4. Widoczny jest wieloletni opór w rozwiązywaniu problematyki pomocy ofiarom przestępstw zgodnie ze standardami Organizacji Narodów Zjednoczonych z 1985 r., wielu zaleceń Komitetu Ministrów Rady Europy z lat 80. i 90., decyzji ramowej Rady Unii Europejskiej z 2001 r. oraz Europejskiego Forum Służb dla Ofiar. Doprowadziło to do upadku kilku inicjatyw społecznych rozwiązania problemu.
Ministerstwo Sprawiedliwości od 1999 r. było patronem i inspiratorem wielu działań na rzecz ofiar przestępstw: uchwalenia i opublikowania Polskiej karty praw ofiary5, ustanowienia Dnia Ofiar Przestępstw — 22 lutego, powołania Ogólnopolskiego Forum na rzecz Ofiar Przestępstw, kilkunastu konferencji międzynarodowych, sesji naukowych, warsztatów, publikacji i inicjatyw ustawodawczych. Szczególne znaczenie miały sesje naukowe pobudzające określone środowiska zawodowe lub eksponujące najważniejsze problemy: prokurator a ofiara przestępstwa, sędzia a ofiara przestępstwa, adwokat a ofiara przestępstwa, Policja a ofiara przestępstwa, dziecko pod parasolem prawa, poradnictwo prawne i obywatelskie, zapobieganie — jak pomóc sobie samemu w sytuacji zagrożenia, sytuacja ofiar przestępstw w Polsce dzisiaj i jutro — stan faktyczny i pożądane kierunki zmian6. Od początku w pracach ministerstwa, konferencjach i sesjach naukowych w zarządzie Ogólnopolskiego Forum na rzecz Ofiar Przestępstw uczestniczyli policjanci7. Równolegle do zmian ustawodawstwa karnego w sprawie poprawy sytuacji pokrzywdzonego następował proces regulacji postępowania policjantów wobec ofiar przestępstw. Wskazać tu należy m.in.: Policyjny program wspomagania ofiar przestępstw z 14 września 2001 r., a także regulacje dotyczące metodyki czynności dochodzeniowo-śledczych służb policyjnych, służby dzielnicowych i programu „Niebieskie Karty”8.
Zwieńczeniem wieloletniego dostosowywania prawa polskiego do standardów międzynarodowych powinno się stać opracowanie i wniesienie do Sejmu projektów ustawy o pomocy ofiarom przestępstw oraz przyjęcie projektu krajowego programu pomocy ofiarom przestępstw w Polsce. Prace nad nimi, ze zmienną intensywnością, trwają od kilku lat. Modelowe rozwiązanie dotyczące udzielania pomocy ofiarom przestępstw już w Polsce funkcjonuje, od 2005 r., określając zadania w przeciwdziałaniu przemocy domowej i może być wzorem całościowego rozwiązania problemu9.
Diagnoza aktualnego stanu prawnego, organizacyjnego i instrumentalnego pozwala na przyjęcie tezy o braku systemu pomocy ofiarom przestępstw w Polsce, pomimo funkcjonowania wielu instytucji i organizacji mających jako podstawowe lub jedno z wielu zadań udzielanie pomocy ofiarom. Autonomiczność i brak koordynacji, wątła komunikacja, mizerne współdziałanie, niedostateczne finansowanie, różny poziom profesjonalizmu i kompetencji, krzyżujące się kompetencje, podziały resortowe oraz stopni administracji publicznej powodują znaczną rozpiętość dostępu i poziomu świadczeń możliwych do uzyskania przez ofiary różnych przestępstw. Problem ilościowy pomocy może dotyczyć od 1 do 3 milionów ofiar w Polsce przy uwzględnieniu jasnej i ciemnej liczby przestępstw. Widoczne jest również zróżnicowanie zakresu, poziomu profesjonalizmu i efektywności pomocy — w zależności od tego, jaki podmiot jej udziela: wyspecjalizowana jednostka państwowa lub społeczna czy instytucje i organizacje zajmujące się udzielaniem pomocy na marginesie swoich podstawowych zadań. Podstawowym ogniwem pomocy ofiarom przestępstw jest Policja.
więcej w numerze...
. Np. można wskazać: Rezolucję 40/34 Zgromadzenia Ogólnego ONZ z 29 listopada 1985 r.; Deklarację podstawowych zasad sprawiedliwości dla ofiar przestępstw i nadużyć władzy; Przewodnik dla praktyków w sprawie wdrażania deklaracji podstawowych zasad sprawiedliwości dla ofiar przestępstw i nadużyć władzy — załącznik do noty Sekretarza Generalnego z 7 czerwca 1990 r. (A/CONF.144/20); Europejską konwencję z 24listopada 1983 r. o kompensacji dla ofiar przemocy popełnionych z użyciem przemocy; Zalecenia nr R (85)11 Komitetu Ministrów Rady Europy z 28 czerwca 1985 r. w sprawie pozycji ofiary w ramach prawa i procesu karnego; Zalecenia nr R (87)21 Komitetu Ministrów Rady Europy z 17 września1987 r. w sprawie pomocy dla ofiar i zapobiegania wiktymizacji; Zalecenia nr R (99)11 Komitetu Ministrów Rady Europy z 15 września 1999 r. dotyczące mediacji w sprawach karnych; Decyzję ramową Rady Unii Europejskiej 2001/220/ JI/1 z 15marca 2001 r. o pozycji ofiary w postępowaniu karnym.
. J. Malec, „Biuletyn Rzecznika Praw Obywatelskich — Materiały”, Raport nr 45 — sytuacja ofiar przestępstw w Polsce, s. 125.
. Nowe kodeksy karne — 1997 r. z uzasadnieniem, Warszawa 1997, s. 147.
. DzU nr 169, poz. 1415.
. Polska karta praw ofiary, Wydawnictwo Ministerstwa Sprawiedliwości — Warszawa 1999 r.; Polska Karta Praw Ofiary, Wydawnictwo Komendy Głównej Policji — Warszawa 2000 r.
. Poszanowanie godności ofiar przestępstw, T. Cielecki (red.), Legionowo 2002 r.
. Kartę praw ofiary przygotowali policjanci: T. Cielecki, J. Strzeliński, Z. Żaroń, w zarządzie forum pracowali: J. Bukała, T. Cielecki, W. Marek.
. Zarządzenie nr 1426 komendanta głównego Policji z 23 grudnia 2004 r. w sprawie metodyki wykonania czynności dochodzeniowo- -śledczych przez służby policyjne wyznaczone do wykrywania przestępstw i ścigania ich sprawców, Dz. Urz. KGP z 2005 r., nr 1, poz. 1; zarządzenie nr 528 komendanta głównego Policji z 6 czerwca 2007 r. w sprawie form i metod wykonywania zadań przez dzielnicowego i kierowania rewirem dzielnicowych, Dz. Urz. KGP nr 12, poz. 95; zarządzenie komendanta głównego Policji z 31 grudnia 2002 r. w sprawie sposobu przeprowadzania interwencji domowej wobec przemocy w rodzinie pod nazwą „Niebieskie Karty”, Dz. Urz. KGP nr 14, z późn. zm.
. Ustawa z 29 lipca 2005 r., DzU nr 180, poz. 1493 oraz „Krajowy program przeciwdziałania przemocy w rodzinie na lata 2006–2016”.